U istanbulskom arhivu, među desetinama miliona dokumenata, nalazi se i više stotina hiljada stranica značajnih za historiju srpskog naroda. Direktor Arhiva Srbije dr Miroslav Perišić, koji rukovodi „projektom veka“ i preuzimanjem ove dragocjene građe, naglašava za „Politiku“ da je u pojedinačnim detaljnim turskim popisima sadržano poimenično stanovništvo. Isto tako, i svi pojedinačni izvori feudalnih prihoda popisane oblasti.
Na osnovu ovih popisa moguće je utvrditi približnu statistiku stanovništva svakog popisanog mjesta, kao i njegovu socijalnu, etničku i vjersku strukturu. Iz takozvanih Joklama deftera (Yoklama defteri) moguće je utvrditi koliki broj Srba je služio u osmanskoj vojsci i koliko su važno mjesto u njoj imali hrišćanski vojnici. Pored navedenih, postoje i defteri koji sadrže ekonomske karakteristike naselja, koji sadržajem predstavljaju prvorazredne izvore za izučavanje ekonomske strukture popisanih naselja.
Arhivist u Arhivu Srbije Enisa Alomerović, koja radi na obradi dokumenata, ističe da su ne manje važni popisi oporezovanih proizvoda seoske privrede, na osnovu čijih iznosa i novčane vrijednosti pojedinih naturalnih davanja se može izračunati visina produktivnosti svih grana seoske privrede u svakom popisanom mjestu. – Detaljne katastarske knjige, pak, sadrže bogate podatke za izučavanje historijske geografije i toponimije – kaže Enisa Alomerović.
Ona navodi primjer kako se kroz dokumenta može vidjeti da se za Beograd koristilo najmanje 16 naziva: Begrad-ı Dârü’l-Cihâd, Dârü’l-Cihad, Medine-i Belgrad, Belgrad, Belgrat, Belgırad, Bellegrad, Beligrad, Belgrad-ı Tuna, Belgrad-ı Ungurus, Belgrat-ı Üngürüs, Belgrad-ı Engürüs, Dunayi Belgrad, Belgrat-ı Bûnyâd, Yunusakhisar, Yunusbelgrat.
Postojanje mosta u Beogradu kojim se vršio izvoz robe, potvrđuje dokument iz 1526. o njegovoj popravci od strane Zaima Ali Ćelebije. O izvozu robe nalaze se podaci i u dokumentu iz 1560., u kojem se navodi velika količina brašna koja je iz Sofije prebačena u Niš.
Fermanom (sultanova uredba, ukaz) Sulejmana Zakonodavca iz 1560., sprečava se sakupljanje poreza mimo zakona u Smederevu. U fermanu se navodi da se svaki počinilac ima kazniti, čak i ako je to sandžak-beg. Brojni su berati (sultanova povelja) kojima se unapređuju mutesarifi (upravnici jednog sandžaka). Zatim dokumenti na osnovu kojih mogu da se sagledaju materijalno stanje i način življenja u određenom periodu, kao na primjer na osnovu ruznama, odnosno dnevnika zaostavštine jednog pokojnika bez nasljednika u Pirotu iz 1526., zbog čega je njegova imovina pripala državnoj kasi. Obračun prihoda od rude bakra u blizini Peći može se vidjeti u dokumentu iz 1569., koji je pisan od strane Balija, beogradskog kadije. Zanimljivi su i dokumenti iz 1689. o kupovini žita na odmaralištima od Istanbula do Niša, potrebnog za sultanov rat (Sefer-i hümayun) i iz 1691. o obnovi kapije na smederevskoj tvrđavi.
U planu Arhiva Srbije je uporedni posao na arhivističkoj obradi preuzetih dokumenata i na novim istraživanjima u Istanbulu.
– Očekujemo nove desetine hiljada stranica iz Osmanskog arhiva, njihovu obradu u Arhivu Srbije i priređivanje i objavljivanje serije zbornika dokumenata. Rad na ovom projektu za sada obavlja tek jedno lice, a s obzirom na težinu raščitavanja dokumenata i njihovu obradu, ovaj posao iziskuje veći broj saradnika sa znanjem jezika i dobrim poznavanjem historije vremena na koje se dokumenti odnose. Državna administracija Osmanskog carstva bila je mnogo pedantnija nego što bi se to na osnovu stereotipnih razmišljanja o orijentalnoj zapuštenosti moglo zaključiti. Rad na ovom projektu nesumnjivo će bitno pomeriti granicu naših znanja o prošlosti, koja nam izgleda daleka i saznajno teško dokučiva. Kako kada je riječ o položaju i sudbini srpskog naroda u tom vremenu, tako i o historiji gradova i porodičnim istorijama – otkriva direktor Arhiva Srbije dr Miroslav Perišić.
