Džamija se nalazi u centru jajačke čaršije u glavnoj ulici koja povezuje Travničku i Banjalučku kapiju. Prema tarihu iznad portala, džamija je podignuta 1749/1750. godine, a njen osnivač je čauški ćehaja Emir Mustafa.
Kamen i sedra
Zidana je od kamena i sedre, s kamenom lijepom munarom ispod čijeg šerefeta su stalaktiti.
– U sklopu džamijskog kompleksa nalazili su se i šadrvan, mekteb i mezarje. Šadrvan je bio pokriven drvenom nadstrešnicom s kupolom koja je ležala na osam drvenih stupova. U haremu džamije bilo je dvadesetak nišana od kojih je osam imalo epitafe – istakli su u Agenciji.
U vezi imena Esme sultanije postoji sačuvano predanje da je Esma sultanija, supruga bosanskog namjesnika Mehmed-paše Muhsinovića sagradila ovu džamiju i dva mosta na Vrbasu. Kako je bila bolesna, astrolozi su joj prorekli da će ozdraviti ukoliko napravi tri zadužbine na mjestu gdje se spaja jedna rijeka u drugu.
Isti materijal
Od svoga nakita je podigla mostove na Vrbasu i jednu od najljepših džamija u Jajcu.
– Prema navodima historičara ova džamija spada među posljednje izgrađene džamije u Bosni i Hercegovini koje su pokrivene kupolom. Džamija Esme sultanije u potpunosti je srušena 1993. godine, a obnovljena je 2010. godine istom vrstom materijala i istih dimenzija – istakli su u Agenciji.
1750. godine džamija je završena
1993. u ratu je u potpunosti srušena
2003. proglašena je nacionalnim spomenikom BiH
2010. potpuno je obnovljena, u istom stilu i od iste vrste materijala
